Zwrot Ukrainy w kierunku rzepaku: eksport oleju i śruty do UE zmienia równowagę rynkową
Eksport ukraińskiego oleju i śruty rzepakowej do UE gwałtownie wzrósł, zmieniając marże przerobowe, przepływy handlowe i ryzyko cenowe na rynku rzepaku.
Zmiana struktury rynku
W ciągu pierwszych 20 tygodni sezonu 2026/27 (1 lipca–połowa listopada) Ukraina dostarczyła do UE 224,54 tys. ton oleju rzepakowego, o 40,6% więcej rok do roku, przewyższając wzrost całkowitego importu oleju rzepakowego do UE, który wyniósł 32%. Udział Ukrainy w imporcie oleju rzepakowego do UE z kierunków spoza UE wzrósł z 78,5% do 83,4%, umacniając jej pozycję dominującego dostawcy zewnętrznego.
Jednocześnie dostawy ukraińskiej śruty rzepakowej do UE zwiększyły się 2,2-krotnie, do 105,34 tys. ton. Nastąpiło to w warunkach gwałtownego spadku całkowitego importu śruty rzepakowej do UE, który zmniejszył się o około 64% rok do roku, podnosząc udział Ukrainy w unijnym imporcie śruty z 11,9% do 71,6%. UE staje się tym samym strukturalnie bardziej zależna od ukraińskich produktów przetworzonych, zamiast korzystać ze zdywersyfikowanych źródeł śruty.
Dla porównania, eksport surowych nasion rzepaku z Ukrainy do UE zmniejszył się w tym samym okresie o 7,6%, do 791,16 tys. ton. Przy ukraińskich zbiorach rzepaku w sezonie 2026/27 szacowanych na około 3,8 mln ton, zwrot eksportu w kierunku oleju i śruty oznacza, że większa część zbiorów jest obecnie przerabiana w kraju, ograniczając dostępność nasion na rynku i zwiększając strategiczne znaczenie ukraińskiego przemysłu tłoczni dla regionalnej równowagi.
Ceny i marże
Kontrakty terminowe na rzepak na Euronext (MATIF) z dostawą w lutym 2027 były ostatnio notowane w okolicach 533–534 EUR/t, nieznacznie obniżając się w ciągu minionego tygodnia, lecz nadal utrzymując historycznie wspierany poziom w porównaniu ze średnimi sprzed 2022 roku. W ciągu ostatnich 20 sesji ceny nieznacznie spadły z maksimów z końca października powyżej 550 EUR/t, odzwierciedlając dobre zaopatrzenie Europy i pewną presję ze strony kompleksu olejów roślinnych, jednak nadal znajdują wsparcie w popycie na biopaliwa i bardziej napiętym globalnym bilansie nasion oleistych.
Gwałtowny wzrost eksportu ukraińskiego oleju i śruty do UE prawdopodobnie wywrze presję na regionalne marże przerobowe i poziomy basisu. Unijne tłocznie konkurują obecnie z tańszym importowanym z Ukrainy olejem i śrutą rzepakową, bezpośrednio rywalizującymi z produktami wytwarzanymi w kraju, szczególnie na rynkach powiązanych z biodieslem i paszami przemysłowymi. Może to ograniczać marże przerobowe w unijnych zakładach i prowadzić do niższych lokalnych cen skupu nasion względem kontraktów terminowych, zwłaszcza w regionach północno-zachodniej Europy z nadpodażą.
Na Ukrainie silniejszy popyt eksportowy na olej i śrutę wspiera marże przerobowe i zachęca do większego wykorzystania istniejących mocy przetwórczych nasion oleistych. Jednocześnie równoległy spadek eksportu surowych nasion do UE wskazuje na coraz ostrzejszą konkurencję o rzepak między krajowymi tłoczniami a eksporterami. Napięcie to może przekładać się na wyższe ceny skupu u rolników względem parytetu eksportowego oraz większą zmienność krajowego basisu, szczególnie jeśli zakłócenia logistyczne lub regulacyjne przejściowo ograniczą przepływ produktów do UE.
Fundamenty i przepływy handlowe
Całkowity import oleju rzepakowego do UE w ciągu pierwszych 20 tygodni sezonu 2026/27 wyniósł 269,32 tys. ton, o 32,4% więcej niż 203,42 tys. ton rok wcześniej i prawie 84% więcej niż w sezonie 2024/25. Odzwierciedla to stabilny popyt w Europie ze strony sektora spożywczego, a przede wszystkim biodiesla. Pomimo gwałtownego wzrostu eksportu z Ukrainy unijny eksport oleju rzepakowego na rynki poza UE zwiększył się jeszcze szybciej — o 71% rok do roku, do 349,62 tys. ton — pozostawiając UE z nadwyżką netto oleju rzepakowego przekraczającą 80 tys. ton.
Ranking eksporterów podkreśla dominację Ukrainy: Wielka Brytania jest odległym drugim dostawcą oleju rzepakowego do UE z wynikiem 26,66 tys. ton (udział 9,9%), a za nią plasują się Serbia, Brazylia i Norwegia z jednocyfrowymi udziałami. W przypadku śruty rzepakowej Wielka Brytania odpowiada za około 18% unijnego importu, natomiast Białoruś oraz Bośnia i Hercegowina pozostają daleko w tyle. Ta koncentracja ryzyka oznacza, że wszelkie zakłócenia w ukraińskich dostawach — wynikające z logistyki portowej, zatorów na granicy lub tarć regulacyjnych — szybko odbiłyby się na dostępności oleju i śruty w UE.
Na rynku krajowym większa aktywność tłoczni na Ukrainie pozwala przetwarzać zbiory rzepaku z 2026 roku, szacowane na około 3,8 mln ton, w produkty eksportowe o wyższej wartości. Jednak rosnąca część zbiorów jest obecnie powiązana z bliskim popytem unijnym na olej i śrutę, pozostawiając mniej elastyczności w przekierowaniu nasion do alternatywnych miejsc przeznaczenia, jeśli polityka UE lub wzorce popytu ulegną zmianie. Dla unijnych nabywców pochodzenie ukraińskie staje się zarówno kluczowym filarem podaży, jak i istotnym czynnikiem ryzyka.
Pogoda i perspektywy produkcji (Ukraina)
Prognozy pogody dla Ukrainy na 23–25 listopada wskazują na nadejście warunków zimowych: śniegu lub mokrego śniegu w regionach zachodnich i północnych, deszczu przechodzącego w deszcz ze śniegiem w centrum kraju oraz temperatur nocą przeważnie od −4°C do +4°C, z łagodniejszą aurą na południu. Na wielu obszarach, szczególnie poza południem, należy spodziewać się oblodzenia dróg.
Warunki te mogą na krótko spowolnić ruch samochodów ciężarowych i załadunki kolejowe, szczególnie z regionów śródlądowych do granic UE i portów, lecz są typowe dla końca listopada i na tym etapie nie stanowią jeszcze istotnego zagrożenia dla plantacji rzepaku ozimego. Prognozy sezonowe wskazują na ponadprzeciętne opady w części Europy Wschodniej i Środkowej, w tym na wschodzie Ukrainy, co może sprzyjać uzupełnianiu wilgotności gleby po wcześniejszych niedoborach, o ile silne fale mrozu pozostaną ograniczone.
W krótkim terminie utrudnienia logistyczne związane ze śniegiem, oblodzeniem i silnym wiatrem mogą poszerzyć basis między regionami śródlądowymi a granicą na Ukrainie oraz wprowadzić dodatkową zmienność do harmonogramów dostaw. Jednak głównym czynnikiem fundamentalnym dla rzepaku pozostają silne bodźce do przerobu i strukturalny popyt ze strony unijnych nabywców oleju i śruty, a nie ryzyko pogodowe dla plonów na tym etapie sezonu.
Perspektywy rynku i handlu na 3–5 dni
Najważniejsze czynniki do obserwacji
- Dalsze potwierdzenie wysokiego przerobu ukraińskiego rzepaku oraz programów eksportowych oleju i śruty do UE.
- Krótkoterminowe zakłócenia logistyczne na Ukrainie związane z pierwszymi znaczącymi opadami śniegu i mrozem.
- Zmiany cen kontraktów terminowych na rzepak na Euronext w przedziale 530–540 EUR/t oraz ewentualne zmiany marż biodiesla.
Wskazówki handlowe
- Unijne tłocznie/zakłady paszowe: Warto rozważyć zwiększenie krótkoterminowego pokrycia zapotrzebowania na śrutę i olej rzepakowy pochodzenia ukraińskiego, dopóki basis pozostaje korzystny, lecz należy unikać nadmiernej koncentracji na jednym kierunku pochodzenia; warto zachować możliwość korzystania z dostawców z Wielkiej Brytanii lub regionu, ponieważ ryzyko polityczne i logistyczne związane z ukraińskim eksportem pozostaje podwyższone.
- Ukraińskie tłocznie/eksporterzy: Należy wykorzystać silny popyt z UE i wysoki udział w imporcie do zabezpieczenia przyszłych marż przerobowych poprzez sprzedaż produktów do UE, jednocześnie hedgując ryzyko potencjalnych spadków na Euronext i zmienności walutowej; trzeba uważnie monitorować krajowy skup nasion, ponieważ eksport surowych nasion już spadł, a sprzedaż przez rolników może zwolnić w przypadku obniżenia cen.
- Unijni nabywcy fizycznego rzepaku: W związku z przejściem Ukrainy w kierunku eksportu produktów należy oczekiwać mocniejszego basisu nasion w średnim terminie; obecne poziomy kontraktów terminowych i ewentualne spadki wywołane pogodą można wykorzystać do zwiększenia pokrycia na I–II kwartał 2027 roku, zachowując elastyczność terminów dostaw na wypadek zimowych problemów logistycznych.
Krótkoterminowa ocena kierunku (najbliższe 3 dni)
- Kontrakty terminowe na rzepak na Euronext (Paryż): Lekko spadkowe lub boczne nastawienie w okolicach niskich 530 EUR/t dla kontraktu z dostawą w lutym 2027, ponieważ rynek wycenia silny ukraiński eksport produktów przy jednocześnie komfortowej ogólnej dostępności w UE.
- Basis ukraińskiego oleju i śruty rzepakowej na kierunku Ukraina–UE: Oczekuje się, że pozostanie konkurencyjny dla ukraińskiego pochodzenia, przy możliwych niewielkich premiach logistycznych związanych z pogodą na przejściach granicznych, jeśli śnieg i lód przejściowo spowolnią przepływy.
- Ceny skupu rzepaku na Ukrainie: Prawdopodobnie pozostaną relatywnie wysokie względem parytetu eksportowego, wspierane przez silny krajowy popyt tłoczni i strukturalne przesunięcie w kierunku eksportu produktów o wyższej wartości dodanej.